1984 - Ο τελευταίος Άνθρωπος

Είναι κάποιες παραστάσεις για τις οποίες δυσκολεύομαι πολύ να γράψω, γιατί μοιάζει πως ό,τι και να πω είναι ανίκανο, λίγο, ή φλύαρο μπροστά σε αυτό που είδαμε να συμβαίνει στη σκηνή. Το 1984, σε διασκευή της Έλενας Τριανταφυλλοπούλου και σκηνοθεσία του Γιώργου Παπαγεωργίου, που κρατά και τον μοναδικό ρόλο του έργου, είναι μια από αυτές.

Δεν είναι μόνο η εκρηκτική ερμηνεία του Γ. Παπαγεωργίου, ο οποίος ενσαρκώνει και τους τρεις βασικούς χαρακτήρες της υπόθεσης, αυτός ο υποκριτικός άθλος που κατορθώνει. Είναι η ευφυής σκηνοθεσία, η σκηνογραφική απόδοση της ατμόσφαιρας εγκλωβισμού, οι καίριοι φωτισμοί και τα ηχητικά εφέ, η ζωντανή επί σκηνής μουσική, τα τραγούδια και τα ηχητικά τοπία του Αλέξανδρου Δράκου - Κτιστάκη, που δεν «ντύνουν» απλώς την παράσταση, αλλά λειτουργούν ως θραύσματα μνήμης και ως πράξεις αντίστασης του κεντρικού ήρωα. Είναι όλα αυτά, μα και το παραπάνω που γεννά η σύνθεσή τους.

Το πολιτικό, διαχρονικό κείμενο του Όργουελ έτυχε μιας εμπνευσμένης διασκευής από την Ε. Τριανταφυλλοπούλου, μιας ανάγνωσης που το καθιστά ακραία επίκαιρο. Ένα κείμενο που, από το μακρινό 1948 όπου γράφτηκε, μιλούσε για το μελλούμενο τότε, το παρελθόν σήμερα 1984, σχολιάζοντας το δυστοπικό παρόν που ζούμε. Ο τρόπος με τον οποίο ο Γ. Παπαγεωργίου μας εισάγει στην παράσταση  - με ένα σχόλιο για το κείμενο, εκτός κειμένου -  αποτελεί ένα από τα ευστοχότερα σχόλια πάνω στην πρακτική των fake news: δεν χρειάζεται κάτι να είναι αληθινό για να θεωρηθεί αληθινό. Αρκεί να μοιάζει. Με μια κονσόλα μίξης ήχου επί σκηνής, και ελάχιστα κθημερινά, οικιακά αντικείμενα, ο ηθοποιός δημιουργεί σε πραγματικό χρόνο το ηχητικό «σκηνικό» που επιθυμεί, ώστε αυτό που ακούμε, να ταιριάζει με αυτό που νομίζουμε ότι συμβαίνει. Έτσι, με τρόπο απλό αλλά καταλυτικό, μας εισάγει στους μηχανισμούς λειτουργίας και παραγωγής της προπαγάνδας.

Και αμέσως μετά, σαν σχόλιο του σήμερα, έρχεται η πρώτη σκηνή του έργου, με την περιγραφή της «εξαΰλωσης» μιας βάρκας προσφύγων στη Μεσόγειο. Υπήρξε στ’ αλήθεια κάτι που έχει εξαϋλωθεί, που δεν έχει αφήσει ίχνος; Ποιος είναι ο μάρτυρας της ύπαρξής του;

Στον πυρήνα του έργου του Όργουελ βρίσκονται η ατομική ελευθερία, η μνήμη ως φορέας της ιστορίας, η γνώση ως δύναμη και η γλώσσα ως επανάσταση. Είναι ακριβώς αυτά που στοχεύει η εξουσία του Μεγάλου Αδελφού: η ελευθερία αστυνομεύεται, η μνήμη διαστρεβλώνεται, η γνώση ελέγχεται, η γλώσσα ακρωτηριάζεται. Ο φόβος και η αίσθηση μιας διαρκούς απειλής, όχι απαραίτητα αληθινής, γίνονται οι καλύτεροι σύμμαχοι της εξουσίας. Για να μας θυμίσουν αυτό που λέει ο λαός μας: «ο φόβος φυλάει τα έρημα». Έρημα πλάσματα καταντά η αποξένωση, η βία, ο ατομικισμός, η αμφιβολία τους ανθρώπους. Εύκολη λεία για τον φόβο. Και πώς να ξορκίσεις το φόβο μόνος και χωρίς λέξεις; Και πώς να σκεφτείς αυτό που δεν μπορείς να πεις; 

«(Σ)το μυαλό είναι ο στόχος, το νου σου ε;»

Ο Ουίνστον Σμιθ κρατά ημερολόγιο. Ο Ουίνστον Σμιθ τραγουδά. Ο Ουίνστον Σμιθ ερωτεύεται. Ο Ουίνστον Σμιθ σκέφτεται, δημιουργεί, νιώθει. Ο Ουίνστον Σμιθ αμφισβητεί τις πρακτικές της εξουσίας. Είναι προδότης. Είναι εχθρός του Μεγάλου Αδελφού. Ο Όργουελ μας δίνει τα κλειδιά της επανάστασης: η σκέψη, η δημιουργία, η αγάπη είναι διαχρονικές πράξεις αντίστασης απέναντι στην ομοιομορφία, στο ψέμα, στην προπαγάνδα κάθε ολοκληρωτικού, κάθε ανελεύθερου καθεστώτος.

Ένα καθεστώς δεν χρειάζεται να δηλώνει ολοκληρωτικό για να είναι. Δεν χρειάζεται να περιορίζει φανερά τις ελευθερίες για να τις καταστείλει. Εξαπολύει τον φόβο, για να το κάνουμε μόνοι μας: την απειλή της τρομοκρατίας, του πολέμου, της επιδημίας. Μας οδηγεί να εποπτεύουμε ο ένας τον άλλο. Οδηγεί σε φτωχοποίηση, σε ανεργία, σπέρνει κοινωνική διχόνοια. Μας ωθεί να εχθρευόμαστε ο ένας τον άλλο, να απομονωνόμαστε, να μιλάμε μέσα από οθόνες, να χτίζουμε ζωές μέσα στις οθόνες. Δεν χρειάζεται να έχει ζωή η ζωή μας για να τη βιώνουμε ως αληθινή. Αρκεί να μοιάζει με ζωή. Δεν χρειάζεται να έχει αληθινή χαρά, τρυφερότητα, αγάπη. Αρκεί να παράγει ντοπαμίνη. 

Μοναξιά, βία, υποβάθμιση της παιδείας, συρρίκνωση της γλώσσας, όχι χθες αλλά σήμερα, για τον κόσμο του αύριο. Η Οργουελική δυστοπία σε πλήρη εξέλιξη: ο φόβος βασιλιάς. Ο φόβος, η μόνη ίσως δύναμη που μπορεί να δαμάσει το ανθρώπινο πνεύμα, να το καταλύει εκ των έσω.

Αυτό που κατορθώνουν να πουν το κείμενο της Ε. Τριανταφυλλοπούλου και η σκηνοθεσία του Γ. Παπαγεωργίου φέρνει στο προσκήνιο τον θερμό πυρήνα του έργου του Όργουελ: να μην επιτρέψουμε στο φόβο να δολοφονήσει, να κάψει, να κάνει στάχτη, αυτό το κάτι μέσα στο στήθος μας. Καταφέρνει όμως και να μας υπενθυμίσει πως, ακόμη και μέσα στο πιο ασφυκτικό σκοτάδι, η ανθρώπινη συνείδηση δεν παύει να αναζητά φως, έστω και ανέλπιδα. Γιατί αυτό συνιστά την ανθρωπινότητα σε μεγάλο βαθμό: η ανάγκη να νοηματοδοτήσουμε το εφήμερο, το ανέλπιδο. Και ότι η αντίσταση δεν κάνει πάντα θόρυβο: συχνά είναι μια λέξη που επιμένει, μια μνήμη που δεν σβήνει, μια πράξη δημιουργίας που αρνείται να υποταχθεί, μια φωνή που αρθρώνεται πάνω απ' το φόβο: ζήτω η απαγορευμένες λέξεις! Ζήτω οι απαγορευμένες πράξεις! Ζήτω η ομορφιά των λέξεων!

Συγκινητική η αφιέρωση του έργου από τον ηθοποιό, σαν σχόλιο στο τέλος της παράστασης, στην μνήμη των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής, με αφορμή την ανακάλυψη του σχετικού φωτογραφικού αρχείου, μια ανακάλυψη που έρχεται από το μακρινό παρελθόν, σαν κλείσιμο του ματιού στο παρόν μας, σαν μια διαχρονική υπενθύμιση ότι η μνήμη και η αλήθεια έχουν τον δικό τους τρόπο και τον δικό τους χρόνο να διεκδικούν τη θέση τους στην Ιστορία. 

Μια συγκλονιστική παράσταση! 

Ταυτότητα της παράστασης:

Θέατρο Δίπυλον

Συγγραφέας: George Orwell

Απόδοση-θεατρική διασκευή:  Έλενα Τριανταφυλλοπούλου

Σκηνοθεσία: Γιώργος Παπαγεωργίου

Μουσική: Αλέξανδρος - Δράκος Κτιστάκης

Σκηνικά/ Κοστούμια: Αλέγια Παπαγεωργίου

Βοηθός σκηνογράφου : Άρτεμις Αναστασάκη

Επιμέλεια κίνησης : Μαρίζα Τσίγκα

Φωτισμοί: Σάκης Μπιρμπίλης

Φωτογραφίες: Χρήστος Συμεωνίδης

Creative Agency: ΜΑΥΡΑ ΓΙΔΙΑ

Βοηθός Σκηνοθέτης: Γιώργος Ματζιάρης

Μουσικοί επί σκηνής: Τ.Β.Α.

Επικοινωνία: Ρεβέκκα Ρουμελιώτη

Παραγωγή : Γίνονται Έργα ΕΕ - GOOTHEATER COMPANY  

Ερμηνεία: Γιώργος Παπαγεωργίου

Κουαρτέτο επί σκηνής : Βανέσσα Αθανασίου ( Νάσια Σιαμέτη) , Αναστασία Μηλιώρη, Έλενα Μήτσα , Γρηγόρης Καρκάνης